Cách đây 81 năm, trong những ngày Tháng Tám lịch sử, khi thời cơ cách mạng xuất hiện, dưới sự lãnh đạo của Đảng và Xứ ủy Nam Kỳ, Nhân dân trên địa bàn Bến Tre, Trà Vinh và Vĩnh Long đã vùng lên giành chính quyền. Chỉ trong những ngày ngắn ngủi, từ những cuộc họp khẩn, những lời hiệu triệu đến các cuộc khởi nghĩa ở tỉnh lỵ và các địa phương, chính quyền cũ từng bước sụp đổ, chính quyền về tay Nhân dân. Những ngày Tháng Tám lịch sử ấy đã trở thành dấu son trong lịch sử cách mạng trên quê hương Vĩnh Long.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 diễn ra từ ngày 14 đến ngày 28 tháng 8 năm 1945. Khi phát xít Nhật đầu hàng Đồng minh, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chớp thời cơ “ngàn năm có một”, phát động Nhân dân cả nước tổng khởi nghĩa giành chính quyền từ tay Nhật và tay sai, tiến tới thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Tại Nam Bộ và Vĩnh Long (Bến Tre, Trà Vinh và Vĩnh Long), dưới sự lãnh đạo của Xứ ủy Nam Kỳ và Ủy ban Khởi nghĩa các tỉnh, Nhân dân tỉnh nhà đã cùng Nhân dân cả nước đồng loạt vùng lên khởi nghĩa giành chính quyền.

Ngày 19/8/1945, khởi nghĩa ở Thủ đô Hà Nội giành thắng lợi. Ngày 20/8/1945, Xứ ủy Nam Kỳ họp Hội nghị mở rộng tại Chợ Đệm (Chợ Lớn), quyết định đưa Mặt trận Việt Minh ra công khai, đồng thời quyết định khởi nghĩa thí điểm tại tỉnh Tân An, sau đó đồng loạt khởi nghĩa trên toàn miền vào ngày 25/8.

Tại Vĩnh Long, ngày 22/8/1945, Thường vụ Tỉnh ủy lâm thời họp tại Tam Bình để bàn chủ trương, kế hoạch khởi nghĩa và thành lập Ủy ban Khởi nghĩa. Hội nghị quyết định lấy quận Tam Bình làm trọng điểm cho cuộc khởi nghĩa.

Ngày 23/8/1945, Mặt trận Việt Minh ra lời kêu gọi toàn dân đứng lên tổng khởi nghĩa. Hưởng ứng lời kêu gọi, Nhân dân ở nhiều địa phương đã nổi dậy. Tại các làng Vĩnh Xuân, Trà Côn, Tích Thiện, Thuận Thới, Hựu Thành (Trà Ôn), chính quyền địch bị giải tán từ ngày 23/8/1945.

Trưa ngày 24/8/1945, chỉ thị về tổng khởi nghĩa của Xứ ủy chính thức về đến Vĩnh Long và nhanh chóng được truyền đạt đến các địa phương trong tỉnh. Chiều cùng ngày, Chi bộ đặc biệt do đồng chí Nguyễn Văn Thiệt làm Bí thư tổ chức họp khẩn cấp, đề ra kế hoạch khởi nghĩa tại tỉnh lỵ.

Tại Vĩnh Long, 7 giờ sáng ngày 25/8/1945, cuộc khởi nghĩa nổ ra tại tỉnh lỵ Vĩnh Long. Hàng ngàn quần chúng và Thanh niên Tiền phong có vũ trang, mang theo cờ đỏ sao vàng, cờ đỏ búa liềm cùng các khẩu hiệu “Việt Nam độc lập muôn năm!”, “Việt Minh muôn năm!” giương cao, tiến qua các ngả đường.

Nhân dân Vĩnh Long mít tinh mừng Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công tại Nhà việc Long Châu (nay là cơ quan Sở Y tế Vĩnh Long). Ảnh phục dựng.

Đoàn biểu tình dừng lại trước nhà việc Long Châu, trụ sở quận Châu Thành, để nghe lời hiệu triệu của Ủy ban Khởi nghĩa. Tại đây, Ủy ban Khởi nghĩa công bố các chính sách của Mặt trận Việt Minh.

Trước khí thế mạnh mẽ của quần chúng, Tỉnh trưởng Vĩnh Long Lương Khắc Nhạc buộc phải đầu hàng vào lúc 10 giờ trưa ngày 25/8/1945.

Cùng ngày, dưới sự lãnh đạo của Quận ủy Tam Bình, Ủy ban Khởi nghĩa lãnh đạo Thanh niên Cứu quốc và hàng ngàn quần chúng bao vây dinh quận. Chính quyền tay sai của Nhật tại quận Tam Bình đầu hàng, bàn giao chính quyền cho Ủy ban Khởi nghĩa vào lúc 12 giờ ngày 25/8.

Sau đó, quân khởi nghĩa tiếp tục kéo sang Trà Ôn để chi viện cho Nhân dân giành chính quyền. Sáng ngày 26/8/1945, Ủy ban Khởi nghĩa ở quận Vũng Liêm lãnh đạo lực lượng quần chúng, Thanh niên Cứu quốc buộc chính quyền quận đầu hàng vào chiều cùng ngày.

Ngày 27/8/1945, tại các quận Chợ Lách, Trà Ôn, quân khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi. Cùng ngày, chính quyền và quân đội Nhật ở Vĩnh Long chấp nhận hạ vũ khí, giao cho quân khởi nghĩa. Chính quyền của Nhật ở Vĩnh Long hoàn toàn sụp đổ.

Tại khu vực Bến Tre, từ ngày 25/6/1945, sau khi Xứ ủy Nam Kỳ họp và ra nghị quyết chuẩn bị tổng khởi nghĩa, công tác chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa từng bước được triển khai. Cuối tháng 7, Tỉnh ủy Bến Tre triệu tập hội nghị mở rộng tại ngã tư Giồng Dầu (Phú Khương), chuẩn bị thành lập Ủy ban Khởi nghĩa.

Ngày 23/8/1945, Nhân dân các xã Hưng Khánh Trung, Phước Mỹ Trung rải truyền đơn, căng biểu ngữ cổ vũ phong trào cách mạng. Trưa ngày 25/8, khi Cò Lắm chỉ huy các nhóm Bảo an binh đi gom súng ở Mỏ Cày, Ủy ban Khởi nghĩa nhận định đây là thời cơ thuận lợi để hành động.

Đúng 16 giờ chiều, lực lượng cách mạng tấn công Trại Bảo an binh, Tòa Bố, Kho bạc, Bưu điện, Nhà máy điện, Trại giam và bao vây Dinh Tỉnh trưởng. Trước sức ép mạnh mẽ của quần chúng, lực lượng Bảo an binh buông súng, Tỉnh trưởng Phan Văn Chỉ chấp nhận đầu hàng.

Đến 17 giờ ngày 25/8, chính quyền thân Nhật ở Bến Tre sụp đổ, chính quyền về tay Nhân dân. Sáng ngày 26/8, Ủy ban Cách mạng lâm thời tỉnh Bến Tre chính thức ra mắt đồng bào tại sân vận động tỉnh, khẳng định thắng lợi của cuộc khởi nghĩa và Cách mạng Tháng Tám dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Tại khu vực Trà Vinh, chiều ngày 24/8/1945, Tỉnh ủy Trà Vinh nhận được lệnh khởi nghĩa của Xứ ủy Nam Kỳ. Ngay sau đó, Tỉnh ủy triệu tập hội nghị tại ngôi nhà số 37, gần bến xe Trà Vinh, thành lập Ủy ban Khởi nghĩa do Bí thư Tỉnh ủy Dương Quang Đông làm Chủ tịch.

Kế hoạch tổng khởi nghĩa nhanh chóng được triển khai đến các địa phương. Ủy ban Khởi nghĩa vận động đồng bào Kinh, Khmer, Hoa cùng tham gia, tạo nên sức mạnh đoàn kết rộng lớn trong những ngày quyết định của cuộc khởi nghĩa.

Đêm 24 rạng sáng 25/8, khởi nghĩa bùng nổ tại tỉnh lỵ. Các cơ quan đầu não của địch bị bao vây, nhiều nơi địch buông súng; số ngoan cố bị lực lượng cách mạng tiến công, buộc phải đầu hàng. Rạng sáng ngày 25/8, toàn bộ tỉnh lỵ Trà Vinh thuộc quyền kiểm soát của Nhân dân.

Cùng ngày, khởi nghĩa nhanh chóng lan xuống các địa phương như Càng Long, Cầu Ngang, Trà Cú, Cầu Kè… Chính quyền địch ở các quận lần lượt sụp đổ. Đến chiều ngày 25/8, toàn tỉnh Trà Vinh đã giành được chính quyền.

Sáng ngày 28/8/1945, tại Vĩnh Long và Trà Vinh, các cuộc mít tinh lớn được tổ chức tại sân vận động của tỉnh với sự tham dự của hàng chục ngàn quần chúng. Ủy ban Khởi nghĩa các tỉnh tuyên bố xóa bỏ chính quyền cũ, thành lập chính quyền mới – chính quyền cách mạng của Nhân dân.

Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 trên quê hương Vĩnh Long là kết quả của quá trình chuẩn bị công phu, sự lãnh đạo kịp thời, sáng suốt của Đảng, của Xứ ủy Nam Kỳ, của Cấp ủy và Ủy ban Khởi nghĩa các địa phương, cùng tinh thần yêu nước, ý chí đấu tranh và sức mạnh đoàn kết của các tầng lớp Nhân dân.

Những ngày Tháng Tám lịch sử ấy đã trở thành một dấu son trong lịch sử cách mạng trên quê hương Vĩnh Long, đồng thời để lại những bài học quý báu về sức mạnh của lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và nghệ thuật nắm bắt thời cơ./.