Sự kết hợp giữa cây ca cao và cây dừa không chỉ tận dụng hiệu quả không gian sinh thái dưới tán dừa, mà còn mở ra hướng đa dạng hóa sản xuất, giúp người dân gia tăng thu nhập trên cùng một đơn vị diện tích và chủ động hơn trước những biến động của thị trường nông sản.

Trong bức tranh kinh tế nông nghiệp của xã Nhuận Phú Tân, cây dừa giữ vai trò là cây trồng chủ lực. Tổng diện tích dừa của xã hơn 2.200 ha, trong đó diện tích đang cho trái gần 2.000 ha; mỗi năm địa phương cung ứng ra thị trường khoảng 37 triệu trái dừa khô. Cùng với đó, các vùng nguyên liệu dừa hữu cơ và vùng sản xuất tập trung quy mô hàng trăm hecta từng bước được hình thành, gắn với hoạt động của các hợp tác xã nông nghiệp và liên kết tiêu thụ của các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu.

Mô hình trồng mới ca cao kết hợp với dừa

Tuy nhiên, bên cạnh những lợi thế sẵn có, sản xuất dừa theo hướng độc canh đang bộc lộ không ít hạn chế. Thu nhập bình quân từ cây dừa chỉ dao động khoảng 30–50 triệu đồng/ha/năm. Đặc biệt, mỗi khi giá dừa khô trên thị trường giảm sâu, thu nhập và đời sống của nhiều hộ nông dân cũng chịu tác động rõ rệt. Trong khi đó, hạn hán, xâm nhập mặn cùng với sự xuất hiện, gia tăng của một số đối tượng dịch hại như bọ cánh cứng, sâu đầu đen tiếp tục tạo thêm áp lực đối với năng suất và hiệu quả sản xuất.

Một vấn đề khác ít được chú ý là trong mô hình trồng thuần dừa, phần không gian ánh sáng phân tán dưới tán cây chưa được khai thác hiệu quả, dẫn đến việc sử dụng đất và nguồn nước tưới chưa thực sự tối ưu. Đây chính là cơ sở để đặt ra yêu cầu đa dạng hóa cây trồng theo hướng vừa tận dụng nguồn tài nguyên sẵn có, vừa bổ sung thêm giá trị kinh tế trên cùng diện tích canh tác.

Tận dụng tầng sinh thái, bổ sung giá trị

Trong số các loại cây có khả năng trồng xen dưới tán dừa, ca cao được xem là một lựa chọn có nhiều triển vọng nhờ sự tương thích về điều kiện sinh trưởng. Dừa thuộc tầng tán cao, có khả năng tiếp nhận ánh sáng trực tiếp và đồng thời tạo bóng mát bên dưới. Trong khi đó, ca cao là cây ưa bóng râm trong giai đoạn kiến thiết cơ bản và có thể chịu được mức che bóng nhẹ khi bước vào giai đoạn kinh doanh.

Tán dừa có thể lọc khoảng một nửa lượng ánh sáng chiếu xuống mặt đất, qua đó tạo môi trường ánh sáng tán xạ thuận lợi cho cây ca cao sinh trưởng mà không cạnh tranh trực tiếp về ánh sáng với cây dừa. Sự phân tầng này giúp 2 loại cây có thể cùng tồn tại trên một diện tích đất mà vẫn phát huy được lợi thế sinh thái riêng.

Không chỉ tận dụng được không gian dưới tán, mô hình trồng xen ca cao còn có khả năng phát huy hiệu quả từ hệ thống hạ tầng kỹ thuật đã có trong vườn dừa. Thực tế tại một số vườn dừa ở Nhuận Phú Tân cho thấy người dân đã đầu tư hệ thống tưới tự động dọc theo các hàng cây. Khi vận hành hệ thống tưới cho ca cao, nguồn nước và độ ẩm cũng đồng thời hỗ trợ bộ rễ dừa.

Đáng chú ý, lượng lá dừa khô kết hợp với lá ca cao rụng xuống tạo thành lớp phủ hữu cơ trên mặt đất. Lớp phủ này góp phần giữ ẩm trong mùa khô, hạn chế rửa trôi đất vào mùa mưa và bổ sung nguồn hữu cơ, tạo điều kiện cho hệ vi sinh vật có lợi phát triển. Như vậy, nếu được tổ chức hợp lý, mô hình không chỉ tạo thêm sản phẩm mà còn có thể góp phần cải thiện điều kiện đất và sử dụng hiệu quả hơn nguồn nước tưới.

 Ca cao được 18 tháng tuổi

Thêm một nguồn thu trên cùng diện tích

Một trong những yếu tố đáng chú ý nhất của mô hình ca cao xen dừa là khả năng tạo thêm nguồn thu cho người trồng trong bối cảnh giá dừa có thời điểm biến động mạnh, giá quả ca cao tươi phổ biến dao động từ 10.000–20.000 đồng/kg và được đánh giá là tương đối ổn định. Bên cạnh đó, việc doanh nghiệp tham gia đầu tư kỹ thuật và ký hợp đồng thu mua sản phẩm có thể tạo thêm sự yên tâm cho nông dân trong quá trình sản xuất.

Khi trồng ca cao xen trong vườn dừa trưởng thành với mật độ phù hợp, người dân có thể thu hoạch thêm khoảng 1,2–1,8 tấn hạt khô/ha/năm. Theo đó, nguồn thu bổ sung này có thể giúp tổng thu nhập của hộ gia đình tăng từ 60–100% so với mô hình trồng thuần dừa.

Điểm đáng chú ý ở đây không đơn thuần nằm ở việc “trồng thêm một loại cây”, mà ở cách khai thác tốt hơn những nguồn lực mà vườn dừa đang có. Cây dừa vẫn giữ vai trò cây trồng chủ lực, trong khi ca cao tận dụng khoảng không gian và điều kiện ánh sáng dưới tán để tạo thêm sản phẩm và nguồn thu. Đây có thể xem là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu nâng cao giá trị sản xuất trên cùng một đơn vị diện tích.

Để mô hình phát triển bền vững

Tiềm năng là rõ, nhưng để mô hình ca cao xen dừa phát triển ổn định và có khả năng nhân rộng, việc triển khai cần được thực hiện đồng bộ, từ giống, kỹ thuật canh tác đến tổ chức sản xuất và liên kết tiêu thụ. Đây cũng là điều kiện quan trọng để mô hình thực sự trở thành một hướng đa dạng hóa sản xuất thay vì chỉ dừng lại ở những mô hình riêng lẻ.

Trước hết, khâu lựa chọn giống cần được quan tâm, ưu tiên các dòng ca cao ghép có năng suất cao, khả năng thích nghi tốt và chống chịu bệnh thối trái. Việc lựa chọn giống phù hợp ngay từ đầu sẽ góp phần quyết định năng suất, chất lượng cũng như hiệu quả lâu dài của vườn trồng.

Về kỹ thuật, cần hướng dẫn nông dân thực hiện tốt việc tỉa cành, tạo tán ca cao theo hướng thông thoáng, kiểm soát chiều cao và mật độ cây hợp lý, vừa bảo đảm khả năng sinh trưởng, vừa không gây trở ngại cho việc chăm sóc và thu hoạch dừa.

Cùng với đó, cần từng bước đẩy mạnh phương thức canh tác hữu cơ, sử dụng phân bón vi sinh và các biện pháp quản lý dịch hại theo hướng sinh học. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao chất lượng nông sản mà còn góp phần đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị trường, nhất là đối với sản phẩm hướng đến xuất khẩu.

Trong chuỗi liên kết sản xuất, các hợp tác xã nông nghiệp cần tiếp tục phát huy vai trò làm đầu mối cung ứng vật tư đầu vào bảo đảm chất lượng, hướng dẫn quy trình sản xuất và kết nối với doanh nghiệp thu mua. Việc hình thành các hợp đồng liên kết, bao tiêu sản phẩm với mức giá tương đối ổn định sẽ giúp nông dân giảm bớt rủi ro về đầu ra và có cơ sở mạnh dạn đầu tư lâu dài cho mô hình.

Đối với điều kiện sản xuất ở địa phương, việc duy trì và khai thác hiệu quả hệ thống mương vườn cũng có ý nghĩa quan trọng. Khả năng trữ nước ngọt và chủ động nguồn nước sẽ góp phần hỗ trợ vườn cây trong những thời điểm hạn, xâm nhập mặn diễn biến bất thường, qua đó nâng cao khả năng thích ứng của mô hình trước tác động của biến đổi khí hậu.

Mở thêm giá trị từ vườn dừa

Phát triển cây ca cao xen trong vườn dừa tại xã Nhuận Phú Tân, vì vậy, không chỉ là một giải pháp kỹ thuật trong sản xuất nông nghiệp. Xa hơn, đây là hướng đa dạng hóa cây trồng nhằm khai thác tốt hơn tiềm năng đất đai, bổ sung nguồn thu cho người dân và giảm sự phụ thuộc vào một loại nông sản trong điều kiện thị trường luôn biến động.

Nếu các yếu tố về giống, kỹ thuật canh tác, nước tưới, kiểm soát dịch hại và liên kết tiêu thụ được thực hiện đồng bộ, mô hình Dừa – Ca cao có cơ sở để phát huy hiệu quả kinh tế, đồng thời góp phần xây dựng hướng sản xuất nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững tại địa phương.

Với sự đồng hành của các doanh nghiệp thu mua, sự chủ động của người dân và vai trò kết nối của các hợp tác xã, mô hình ca cao xen dừa có thể trở thành một hướng đi đáng quan tâm trong quá trình nâng cao giá trị vườn dừa, từng bước hình thành những mô hình sản xuất nông nghiệp sinh thái, hiệu quả và phù hợp với điều kiện thực tế của Nhuận Phú Tân./.