Cách đây 65 năm, ngày 10/8/1961, quân đội Mỹ đã tiến hành phi vụ đầu tiên rải cái gọi là “chất diệt cỏ” hay “chất khai quang” mở đầu cuộc chiến tranh hóa học có quy mô lớn nhất, dài ngày nhất, gây hậu quả thảm khốc nhất trong lịch sử loài người. Do đó, ngày 10/8 hằng năm đã trở thành Ngày Vì nạn nhân chất độc da cam để nhắc nhở mọi người về một thảm họa đối với môi trường và sức khỏe con người, đồng thời kêu gọi cộng đồng xã hội chung tay xoa dịu nỗi đau da cam.

Đã hơn năm mươi năm kể từ khi cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai kết thúc, đất nước đã giành được độc lập, tự do, nhưng nỗi đau chiến tranh vẫn còn day dứt trong lòng mỗi người Việt Nam. Hằng ngày, đất nước đang nỗ lực hàn gắn những vết thương chiến tranh. Song, trong thực tế, có nhiều vết thương không hàn gắn được đó là cảnh gia đình mẹ mất con, vợ mất chồng… mà bọn đế quốc xâm lược và bọn tay sai bán nước để lại.

Trong cuộc chiến tranh xâm lược, đế quốc đã dùng mọi vũ khí và phương tiện chiến tranh hiện đại nhất để hủy diệt đất nước Việt Nam, Một trong những tội ác “trời không dung, đất không tha”: đó là cuộc chiến tranh hóa học do Mỹ tiến hành ở Việt Nam là cuộc chiến có quy mô lớn nhất, dài ngày nhất, gây hậu quả thảm khốc nhất trong lịch sử loài người, để lai bao di chứng đau thương nhất cho nhiều thế hệ con người Việt Nam

Vào đầu thập niên 60 của thế kỷ XX, sau Đồng khởi toàn miền Nam, thế lực cách mạng Việt Nam đã có những bước phát triển mới về chất và lượng, khiến nguy cơ phá sản của chủ nghĩa thực dân mới và tập đoàn gia đình trị Ngô Đình Diệm bước vào giai đoạn sa lầy trầm trọng ở miền Nam Việt Nam. Điên cuồng trước nguy cơ thất bại toàn diện, Mỹ buộc phải lên phương án đối phó, thực hiện cuộc “chiến tranh đặc biệt” hòng dìm cách mạng miền Nam đi vào con đường không lối thoát, riêng chế độ tay sai  Ngô Đình Diệm thì ráo riết thực hiện Luật 10/59, lê máy chém khắp nơi để tìm diệt những người yêu nước và cán bộ chiến sĩ cách mạng. Chúng đưa ra chiêu bài nhằm “tiêu diệt cộng sản trong trứng nước”, không cho nơi nào có “mầm mống cộng sản trỗi dậy”, bọn Diệm còn ráo riết gom dân, lập “ấp chiến lược”, “khu trù mật”, chúng cho là, chỉ có phương án này mới cách ly được người dân với phong trào cách mạng. Cũng trong lúc này, ngày 12 tháng 4 năm 1961, cố vấn đối ngoại của tổng thống Kennedy, Walt W.Rostow đã đệ trình lên Tổng thống Mỹ một bức thư đề nghị tiến hành 9 hành động, trong đó có vấn đề gửi lực lượng không quân C-123 đến miền Nam Việt Nam để phun rải các chất độc hóa học, hủy diệt sự sống, nhằm trấn áp phong trào cách  mạng ở miền Nam đến tận góc.

Ngoài Mỹ đưa hàng loạt cố vấn vào miền Nam Việt Nam để thị sát và chỉ đạo, đầu tháng 5 năm 1961, Tổng thống Mỹ cử phó Tổng thống Lyndon B.Johnson đến Sài gòn để chỉ đạo Ngô Đình Diệm về sự giúp đỡ của Mỹ trong chiến tranh Việt Nam, một trong những việc bàn bạc với Diệm là thử nghiệm và phát triển việc sử dụng chất độc hóa học để hủy diệt thực vật rừng nhiệt đới và ngăn cản sự chi viện của cộng sản miền Bắc cho cộng sản miền Nam.

Máy bay UC-123 của quân đội Mỹ rải chất độc da cam/dioxin tại miền Nam Việt Nam. (Ảnh: Tư liệu)

Thực hiện đúng ý đồ dã tâm của ông chủ Mỹ, ngày 10 tháng 8 năm 1961, phi vụ đầu tiên thử nghiệm chất Dinoxol do không quân Sài gòn tiến hành bằng máy bay trực thăng H34 có gắn thiết bị phun-HIDAL phun xuống các vùng rừng núi ở Kon Tum mở đầu cuộc chiến tranh hóa học của Mỹ ở miền Nam Việt Nam. Như vậy, ngày 10 tháng 8 năm 1961 là ngày ghi dấu tội ác của đế quốc Mỹ đối với Nhân dân miền Nam Việt Nam

Sau thất bại nặng nề Tết Mậu Thân năm 1968, Mỹ và tay sai ngụy quân, ngụy quyền Sài Gòn dồn tổng lực cho chiến tranh, hòng lấy lại những gì đã mất, chúng đưa ra chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh” âm mưu thâm độc của đế quốc Mỹ là dùng “ người Việt đánh người Việt”, ráo riết tăng cường bình định, cài cấm bọn phượng hoàng về nông thôn, tung bọn gián điệp ngày đêm nắm bắt tình hình ta, mặt khác tập trung đóng đồn lấn chiếm đất đai, tác dẫn và ép buộc dân vô vùng kềm kẹp, huy động toàn lực để thực “Việt Nam hóa chiến tranh” nào không quân, hải quân, bộ binh, pháo binh chà xác vùng giải phóng, ngoài ra các khu rừng, ven sông rạch thì gánh chịu nhiều trận mưa chất độc hóa học. 

Chỉ từ năm 1961 đến năm 1971, chỉ vỏn vẹn 10 năm, đế quốc Mỹ đã tiến hành 19.905 phi vụ, phun và rải khoảng 80 triệu lít chất độc hóa học, 61% trong đó là chất da cam chứa 366 ký dioxin xuống gần 26.000 thôn, ấp, với diện tích hơn 3,6 triệu ha, trong đó 86% diện tích bị phun, rải hơn 2 lần, 11% diện tích bị phun, rải hơn 10 lần. Gần 25% tổng diện tích  miền Nam, bao gồm hết các hệ sinh thái từ vùng ven biển đến vùng đồi, núi cao thuộc 5 vùng sinh thái Bắc Trung bộ, duyên hải Trung bộ, Tây Nguyên, Đông Nam bộ, Tây Nam bộ đều bị hứng chịu chất độc da cam của Mỹ. Trong đó, 86% lượng chất độc đã bị phun, rải lên các vùng rừng rậm,14 % còn lại chúng dùng để phá hủy ruộng vườn, hoa màu, cây ăn trái.

Với một lượng khổng lồ chất độc hóa học đế quốc Mỹ sử dụng trên chiến trường miền Nam trong một thời gian dài, môi trường bị ô nhiễm nặng nề, các hệ sinh thái bị đảo lộn, nhiều loài thực vật và động vật bị tiêu diệt. 10 năm thực hiện chiến tranh hóa học trên chiến trường miền Nam, không chỉ hủy hoại môi trường và hệ sinh thái mà còn để lại hệ lụy đau lòng đến sức khỏe con người nối tiếp nhau qua nhiều thế hệ sau này. Chiến tranh hóa học được Mỹ sử dụng ở miền Nam Việt Nam, cả nước có hơn 4,8 triệu người bị phơi nhiễm chất độc da cam, trong đó có 3 triệu người là nạn nhân trực tiếp và gián tiếp chịu hậu quả rất nặng nề về sức khỏe. Thảm họa này đã kéo dài qua nhiều thế hệ, di chứng di truyền sang cả đời con cháu (thế hệ thứ ba, thứ tư). Hằng trăm nghìn nạn nhân đã chết, hằng trăm nghìn người đang vật lộn với bệnh tật hiểm nghèo. 

Các nhà khoa học trên thế giới đã khẳng định, chỉ phần tỷ gam  dioxin có thể lập tức gây chết người, cần 85 gram dioxin (bằng một muỗng canh) có thể giết chết 8 triệu người dân của một thành phố. Như vậy, thảm họa da cam gây biết bao thảm cảnh không sao kể xiết vừa gây chết chóc, vừa gây tàn tật, di chứng cho nhiều thế hệ con em sau này. Một điều nguy hiểm hơn, chất độc da cam/dioxin gây tổn thương đa dạng và phức tạp trên tất cả các bộ máy sinh dục cơ thể gây ung thư da, gan, tuyến giáp, đái tháo đường, nội tiết, thần kinh, cao huyết áp, thậm chí gây hiếm muộn, hoặc gây đột biến gen, nhiễm sắc thể, sinh con ra bị mọi thứ dị tật và dẫn đến tai biến sinh sản. Các bệnh phổ biến ở con cháu là nạn nhân chất độc da cam/dioxin thường là liệt toàn thân, mù, câm điếc, Đáng nói là chất độc da cam/dioxin di truyền qua nhiều thế hệ, di chứng da cam đã truyền sang thế hệ thứ tư.

Bến Tre, Trà Vinh và Vĩnh Long là những tỉnh ở miền Nam Việt Nam cũng chịu nhiều thảm khốc vì chất độc da cam/dioxin, theo số liệu khảo sát của tỉnh, quân đội Mỹ đã rải, phun trực tiếp xuống hàng chục ngàn ha diện tích đất đai toàn tỉnh Vĩnh Long (tinh mới sáp nhập), nhất là cặp tuyến sông Tiền, sông Hậu đến các xã Long Vĩnh, Long Toàn, Hiệp Mỹ giáp với biển Đông, gây phơi nhiễm chất độc da cam/dioxin cho hơn 10.035 người bị phơi nhiễm chất độc hóa học dioxin. Trong đó, số người nhiễm trực tiếp là 5.053 người ở Trà Vinh, gián tiếp khoảng trên 5.000 người (quân nhân là 2.421 người, cán bộ, công chức, viên chức là 488 người), dân thường là 6.925 người, đối tượng khác 219 người, kể cả những người phục vụ cho chế ngụy quân, ngụy quyền Sài Gòn. Tỉnh Vĩnh Long củ 11.500 nạn nhân bị phơi nhiễm chất độc da cam/dioxin. Tại tỉnh Bến Tre cũ có hàng ngàn người cũng bị nhiễm chất độc da cam/dioxin.

Sau những lần địch phun, rải chất hóa học dioxin một lớp dày thuốc hóa học da cam còn đọng lại trên cây cối, trên mặt đất. Điều nguy hiểm nhất, khi máy bay phun, rải chất độc vào buổi chiều, thì sáng lại các vườn cây ăn trái các loại trái cây như xoài, mãng cầu, chuối, mít, ổi…thấm thuốc nở bung ra chính vàng óng ánh, các cơ quan đóng trên địa bàn và Nhân dân  không biết sự độc hại của chất độc hóa học da cam dioxin nên bẻ ăn; thậm chí sau lần phun thuốc hóa học vọp, cua, ba khía, cá thòi lòi ngoi đầu lên ngắt ngư, cô bác cũng đem vô nướng, kho, hoặc nấu canh chua bần, trái bát ăn cơm thường nhật, ăn toàn là chất độc hóa học dioxin. 

Sau những chuyến đi thực tế để viết về đề tài “Hậu quả của chất độc da cam/dioxin”, tôi đã gặp nhiều trường hợp rất đau lòng. Tại một gia đình ở huyện Cầu Kè (nay là xã Cầu Kè), tôi gặp một người từng tham gia kháng chiến, bị nhiễm chất độc da cam/dioxin. Anh cho biết, cháu nội của anh là nạn nhân thế hệ thứ ba, bị dị dạng do ảnh hưởng của chất độc da cam/dioxin. Tôi đến thăm và gửi cháu một hộp bánh. Cháu cầm miếng bánh trên tay nhưng run rẩy, người co quắp, đôi mắt lộ ra. Cháu cố đưa miếng bánh vào miệng nhưng không thể ăn được; nước miếng cứ trào ra, giọng nói ú ớ, chỉ phát được những tiếng “a… a…”. Dường như cháu muốn nói: “Ông ơi, con không thể ăn được. Con cám ơn ông!”. Hai dòng nước mắt cứ thế trào ra. Hình ảnh ấy khiến tôi day dứt mãi.

Những hình ảnh đau lòng như thế, và còn nhiều hơn thế nữa, tôi đã gặp trong những chuyến đi đến các địa phương trong tỉnh.

Trong thời gian qua, việc tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức về thảm họa của chất độc hóa học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam. Về chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đối với việc giải quyết hậu quả chất độc da cam và chăm sóc, giúp đỡ nạn nhân chất độc da cam được thực hiện một cách nghiêm túc.Nhiều cuộc vận động, đã có nhiều phong trào, việc làm thiết thực giúp góp phần xoa dịu nỗi đau của các nạn nhân nhiễm chất độc da cam được triển khai tốt, góp phần củng cố lòng tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước. Đến nay, có hàng chục ngàn đối tượng, trong đó có hàng ngàn người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học và trên hàng ngàn đối tượng là con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học được hưởng chính sách liên quan đến nạn nhân chất độc da cam/dioxin. Ngoài ra 100% đối tượng đang hưởng trợ cấp hàng tháng đối với người bị nhiễm chất độc hóa học được cấp thẻ bảo hiểm y tế theo quy định của Luật bảo hiểm y tế; được miễn, giảm học phí, khi mất được hỗ trợ mai táng phí. Ngoài ra có ngàn đối tượng là người hoạt động kháng chiến và con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học da cam dioxin được giám định bệnh tật. Song song đó, hằng năm những người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học da cam dioxin được đưa đi điều dưỡng tại các Trung tâm điều dưỡng trong và ngoài tỉnh, tổ chức tốt các hoạt động chăm sóc, giúp đỡ và thực hiện chế độ chính sách đối với nạn nhân  chất độc da cam như phong trào “Tết vì người nghèo và nạn nhân chất độc da cam”, tặng quà vào các dịp Lễ, Tết, xây dựng nhà tình nghĩa, nhà đồng đội, nhà nhân ái, phẫu thuật tim, chương trình tặng xe lăn, xe lắc, tổ chức khám và cấp thuốc miễn phí… cho nạn nhân chất độc da cam. Những việc đó của tỉnh Vĩnh Long hôm nay, cho ta thấy Đảng, Nhà nước ta luôn quan tâm đến những đối tượng đã nhiễm chất độc hóa học da cam/dioxin do Mỹ thực hiện chiến tranh hóa học trong thời kỳ kháng chiến.

Qua hơn 50 năm đất nước độc lập, thống nhất Bắc - Nam, nỗi đau chất độc da cam/dioxin vẫn còn hiện hữu, đè nặng lên cuộc sống của nhiều người và nhiều thế hệ trong các gia đình. Thế nhưng, nhiều nạn nhân chất độc da cam vẫn từng ngày nỗ lực vượt qua hoàn cảnh, động viên bản thân và gia đình vươn lên trong cuộc sống; tích cực xây dựng tổ ấm, phát triển kinh tế, xây dựng gia đình văn hóa, góp phần xây dựng cuộc sống mới tại khu dân cư, ấp, xóm. Từ đó, nhiều người đã trở thành những tấm gương sáng, tiêu biểu để cộng đồng học tập và noi theo.

Chúng ta có quyền khẳng định rằng sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng và Nhà nước đối với những người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin không chỉ là vấn đề từ thiện, nhân đạo đơn thuần, mà trên hết là hoạt động “Đền ơn đáp nghĩa” đối với những người có công với đất nước, đã hy sinh xương máu, tính mạng vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Đó cũng là việc làm thể hiện sâu sắc đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, phát huy truyền thống “Thương người như thể thương thân”, “Một miếng khi đói bằng một gói khi no” của dân tộc Việt Nam. Qua đó, góp phần củng cố và tăng cường “trận địa lòng dân”, thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với những người đã chịu nhiều mất mát, đau thương do chiến tranh để lại, đồng thời củng cố niềm tin của Nhân dân và lan tỏa tinh thần nhân ái trong xã hội./.